Een leven dat eindigde in Hadamar
Op 14 februari 1941 eindigde het leven van Julia Imdorf in het Duitse Hadamar. Ze was veertig jaar oud. Twee dagen eerder was ze vanuit de psychiatrische inrichting Grafenberg in Düsseldorf op transport gesteld naar een van de moordcentra van het nationaalsocialistische regime.
Julia werd vermoord als slachtoffer van Aktion T4, het systematische moordprogramma waarmee de nazi’s mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking en psychiatrische aandoeningen uit de weg ruimden.
Maar Julia was meer dan een naam in een administratie. Ze was een dochter, een zus en een tante. Haar verhaal is nauw verbonden met de geschiedenis van de Joodse familie Imdorf uit Gressenich.
Julchen, de jongste dochter
Julia Imdorf werd op 10 oktober 1900 geboren in Gressenich, Duitsland. Ze was de jongste dochter van David Imdorf (1862–1925) en Amalia Kaufmann (1857–1917). Binnen de familie werd ze Julchen genoemd.
Ze had meerdere broers en zussen, onder wie Moritz (Moses) en Daniel. Haar broer Moritz was de vader van Hanna Imdorf, de grootmoeder van Nadia Cohen. Julia was daarmee Nadia’s oudtante.
Over Julia’s jeugd en persoonlijke leven is weinig bekend. Wel weten we dat ze al in de jaren twintig werd opgenomen in de psychiatrische inrichting in Düren (Heil- und Pflegeanstalt Düren).
Op 10 januari 1927 werd ze daar ontslagen en keerde ze terug naar Gressenich. Ze trok in bij haar broers Daniel en Moritz, in het ouderlijk familiehuis aan Auf der Eiche 64, het huidige huisnummer 15.
Ze zou daar blijven wonen tot haar gedwongen opname in 1941.
Aktion T4: een georganiseerd moordprogramma
Toen de nazi’s in Duitsland aan de macht kwamen, veranderde de positie van mensen met een beperking en psychiatrische aandoeningen ingrijpend. Volgens de nationaalsocialistische ideologie waren zij een last voor de samenleving en vertegenwoordigden zij zogenaamd lebensunwertes Leben: leven dat het leven niet waard zou zijn.
In 1939 gaf Hitler toestemming voor een geheim moordprogramma dat bekend werd als Aktion T4. De naam verwijst naar Tiergartenstraße 4 in Berlijn, waar de centrale organisatie was gevestigd.
Psychiatrische instellingen moesten patiëntgegevens aanleveren. Op basis van deze formulieren selecteerden artsen wie volgens het regime moest worden vermoord. De geselecteerde patiënten werden naar speciale moordcentra vervoerd en daar met koolmonoxidegas omgebracht.
Een van deze zes moordcentra was Hadamar, in de Duitse deelstaat Hessen. Daar begonnen de moorden op 13 januari 1941. Tot de officiële beëindiging van Aktion T4 op 24 augustus 1941 werden er meer dan 10.000 mensen vermoord. In slechts 8 maanden tijd.
Het beëindigen van het centrale programma betekende overigens niet dat de moorden stopten. In psychiatrische instellingen gingen ze op andere manieren door.
De laatste reis van Julia
In februari 1941 kwam ook Julia in het vizier van het nazistische moordprogramma.
Op 12 februari 1941 werd ze gedwongen opgenomen in de provinciale psychiatrische inrichting Grafenberg in Düsseldorf (Provinzial-Heil- und Pflegeanstalt Grafenberg).
Grafenberg fungeerde als tussenstation voor patiënten die naar de moordcentra werden gedeporteerd. Voor Joodse patiënten had de inrichting een bijzondere rol: zij werden ook op grond van hun afkomst geregistreerd en vanuit Grafenberg naar Hadamar overgebracht.
Julia verbleef er slechts twee dagen. Op 14 februari 1941 werd ze met een van de beruchte grijze bussen van de Gemeinnützige Krankentransportgesellschaft (Gekrat) naar Hadamar gebracht. Deze bussen hadden geblindeerde ramen en waren speciaal bedoeld voor het vervoer van patiënten. Bij aankomst werden de slachtoffers geregistreerd, waarna ze naar de gaskamer werden geleid. Met koolmonoxide werden zij vermoord. Hun lichamen werden vervolgens in het crematorium verbrand.
Ook de nabestaanden werden misleid. Families ontvingen vervalste overlijdensberichten met verzonnen doodsoorzaken en overlijdensdata.
Julia werd op de dag van haar aankomst vermoord. Ze was veertig jaar oud.
Een dubbele vervolging
Julia’s geschiedenis heeft een bijzonder aspect. Ze was niet alleen een psychiatrische patiënt, maar ook een Joodse vrouw.
De nazi’s vervolgden Joodse mensen op grond van hun afkomst en mensen met psychiatrische aandoeningen op grond van hun vermeende maatschappelijke en erfelijke waarde. Deze vormen van vervolging konden elkaar versterken.
De geschiedenis van Grafenberg laat zien dat Joodse patiënten daar afzonderlijk werden geregistreerd en naar Hadamar werden gedeporteerd. Julia’s afkomst en haar psychiatrische voorgeschiedenis plaatsten haar daarmee in een bijzonder kwetsbare positie.
Welke specifieke criteria in haar geval doorslaggevend waren, is nog niet met zekerheid vastgesteld. Wel staat vast dat zij doelbewust werd overgebracht naar een moordcentrum en daar werd vermoord.
Herinnering aan Julia
De familie Imdorf werd zwaar getroffen door het nationaalsocialistische regime. Verschillende familieleden werden vermoord, terwijl anderen erin slaagden Duitsland te ontvluchten.
Op 24 november 2016 werden in Gressenich en Mausbach vijftien Stolpersteine geplaatst ter herinnering aan leden van de familie Imdorf.
Een van deze stenen ligt voor het voormalige familiehuis aan Auf der Eiche 15. Daar woonde Julia na haar ontslag uit de inrichting in Düren bij haar broers Daniel en Moritz.
De Stolpersteine zijn een initiatief van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Met deze kleine messing gedenkstenen worden slachtoffers van het nationaalsocialisme herdacht op de plek waar zij voor het laatst vrijwillig woonden.
De geschiedenis van Julia Imdorf laat zien hoe de nazistische vervolging diep ingreep in het leven van gewone families. Haar verhaal verbindt de vervolging van Joodse mensen met de systematische moord op mensen met een beperking en psychiatrische aandoeningen.
We weten nog niet alles over Julia’s leven. Haar jeugd, haar persoonlijke ervaringen en haar jaren in Düren zijn grotendeels onbekend. Maar we kennen haar naam, haar familie, haar woonplaats en de laatste route die ze heeft afgelegd.
Julia was Julchen, de jongste dochter van David en Amalia, de zus van Moritz en Daniel en de tante van Hanna.
Op 14 februari 1941 werd haar leven in Hadamar beëindigd. Haar naam en haar geschiedenis mogen niet worden vergeten.
Bronnen en historische verdieping
Ik heb naast jouw eigen onderzoek nog een aantal bronnen gevonden die het artikel inhoudelijk versterken:
- [5 Dörfer-Archiv – Bericht Familie Imdorf] – het onderzoek van René Sauer uit 2021. Dit is voor Julia’s persoonlijke geschiedenis de belangrijkste bron. Ik zou proberen het volledige document als bijlage of verwijzing bij je artikel beschikbaar te maken.
- Gedenkstätte Hadamar – Aktion T4 (1941) – bijzonder relevant omdat deze bron expliciet beschrijft dat Joodse patiënten vanuit Grafenberg naar Hadamar werden gedeporteerd. Gedenkstätte Hadamar
- LVR-Klinikum Düsseldorf – 1933 bis 1945 – aanvullende informatie over Grafenberg en de deportaties van patiënten. LVR-Klinikum Düsseldorf
- Bundesarchiv – Euthanasie im Dritten Reich – informatie over de patiëntendossiers in archiefbestand R 179. Bundesarchiv
- United States Holocaust Memorial Museum – Hadamar – goede aanvullende bron voor de geschiedenis van het moordcentrum. Holocaust Encyclopedia
